Bestu vísindaskáldsögur 20. aldarinnar: Stranger in a Strange Land

„...og hún ól son. Móse gaf honum nafnið Gersóm því að hann sagði: „Ég er aðkomumaður í ókunnu landi.“ - Önnur Mósebók 2:22 

Ein frægasta vísindaskáldsaga allra tíma fékk titillinn sinn frá þessu Biblíuversi. Bókin er þó svo langt frá því að vera Kristin að það er nánast kómískt. Stranger in a Strange Land eftir Robert A Heinlein kom út árið 1961 og hafði heilmikil áhrif á áratug ástarinnar. Hún var fyrsta vísindaskáldsagan sem komst á metsölulista New York times og var lengi vel kölluð frægasta vísindaskáldsaga allra tíma. Það á kannski ekki við lengur en áhrif hennar eru djúpstæð og er hún án vafa frægast verk höfundarins. Það er í sjálfu sér ekkert smáræði því að Heinlein var risi innan greinarinnar. Kostir og gallar verka hans er nokkuð sem fólk ræðir enn af eldmóði í dag.

Heinlein byrjaði að skrifa unlingabækur. Fyrir hver jól frá árinu 1947 til 1957 kom út eitt geimævintýr frá Heinlein. Bækurnar voru skrifaðar fyrir drengi og mótuðu heila kynslóð af vísindaskáldsagna aðdáendum. Lengi vel var talið nauðsynlegt fyrir hvern sem er að lesa unlingabækur Heinlein. Nokkuð sem margir voru mjög óssammála. Ég get skil það vel því að pabbi minn reyndi að ýta að mér Frank og Jóa bókunum þegar ég var barn. Ég tengdi þó aldrei við þær því þær voru frá hans kynslóð ekki minni eigin. Það er því ekki skrítið að Heinlein sé umdeildur höfundur. Þetta er samt langt frá því að vera eina deiluefnið tengt honum og Stranger in a Strange land er hans umdeildasta bók. 

Stranger in a Strange Land segir frá nálægri framtíð þar sem leiðangur var sendur til Mars en samkipti við geimfarana rofnuðu og þau afskrifuð. Tuttugu og fimm árum seinna var annað geimskip sent til Mars en sú áhöfn finnur ungan mann, Valentine Michael Smith, sem er afkomandi upprunalegu geimfaranna. Hann hefur búið í eyðimörkinni allan þennan tíma undir og verið alin upp af Marsbúunum. Farið er með Smith til Jarðar en þar kemur í ljós að samkvæmt lögum gæti hann verið eigandi Mars. Hann er geymdur á sjúkrahúsi þar til að hjúkrunarkona að nafni Jill frelasar hann. Þau fara saman til þúsundþjalarsmiðsins Jubel Harshaw til að forðast yfirvöld og komast að því að Smith hefur yfirnátturlega eiginleika. Þetta er einungis um þriðjungar af bókinni en hún fer í óvæntar áttir. 

Hugmyndina má rekja til Virginíu, eiginkonu Heinlinn en hún stakk upp að skrifa aðlögun af Skógarlífi eftir Rudyard Kipling þar sem úlfunum væri skipti út fyrir Marsbúa. Heinlein tók vel í þetta og hófst handa við að skrifa. Samlíkingin við Skógarlíf er samt ekki mikil þar sem bókin gerist nánast ekkert á Mars. Í staðinn fylgjumst við með Smith og árekstra hans við samfélagið á Jörðinni. Bókin var fyrst með vinnutitilinn „A Martian Named Smith“ og var svo kölluð „The Heratic“ áður en að Heinlein ákvað titilinn Stranger in a Strange Land. 

Áður en ég hafði lesið staf í bókinni var var ég heillaður af henni. Mér fannst titillinn svo spennandi og var búinn að búa til skýjaborgur um byltingarkennda geimóperu en varð svo  svikinn þegar ég reyndi loks að lesa hana. Í kringum 2005 ákvað ég að lesa allar Heinlein bækurnar, ég hafði áður lesið The Moon is a Harsh Mistress og Starship Troppers. Mér líkaði sú fyrri og fannst sú seinni fín en var mikill aðdáendi kvikmyndaaðlögunarinnar. Ég varð því spenntur á að lesa en bækurnar eru langt frá því að vera allar skemmtilegar. Ég hafði mjög gaman af Star Beast og The Tunnel in the Sky en jafnframt held ég að mér hafi aldrei líkað jafnilla við bók eins og Time Enough for Love. Í upphafi hafði ég ákveðið að geyma Stranger in a Strange Land þar til í lokin og loks þegar ég lagði í hana varð ég fyrir vonbrigðum. Í fyrstu umferð, þegar ég las hana, gafst ég upp eftir um það bil tvo þriðju og í annari umferð, þegar ég hlustaði á hana, þá kláraði ég bókina en var ekki heillaður. Hún er að mínu mati ágæt en ég skil jafnframt að hún sé áhrifamikil og tímamótaverk innan vísindasagna.

Bókin kom út sumarið 1961 og þrátt fyrir að hljóta ekki einróma lof gagnrýnenda þá sló hún í gegn. Vinsældir hennar voru svo miklar að hún komst á metsölulista New York Times og var fyrsta vísindaskáldsagan sem gerði það. Þetta koma mér nokkuð á óvart því að þegar höfum ég fjallað um sígildar bækur líkt og 1984, Verlöd ný og góð og Fahrenheit 451 en engin þeirra virðist hafa náð inn á NYT metsölulistann. Ekki nóg með að vera metsölubók þá vann Stranger in a Strange Land Hugo verðlaunin árið 1962 (hvorki var byrjað að veita Nebula eða Locus verðlaun). Árði 2012 var hún svo valin sem ein af 88 bókum sem skópu Bandaríkin samkvæmt Bókasafni Bandaríkjaþings (e. Library of Congress). 

Stranger in Strange Land var skrifuð á sjótta áratug síðustu aldar en kom ekki út fyrr en á þeim sjöunda. Þetta var heppilegt fyrir Heinlein því að hann virðist hafa hitt á rétta tíðarandan. Bókin hafði mikil áhrif á blómakynslóðina, frjálsar ástir og samfélagsbyltinguna sem átti sér stað í Bandaríkjunum á þessum tíma. Bókin brýtur niður hugmyndir um staðalfjölskyldu og kynlíf, gagnrýnir trúarstofnanir og fer fögrum orðum um einkaframtakið. Nokkuð sem einkenndi sjöundaáratuginn og áhrif bókarinnar á hippakynslóðina í Bandaríkjunum voru talsverð. 

Áhrif bókarinnar á trú eru einkar áhugaverð. Þegar það er rætt verður að nefna eina af skemmtilegustu þjóðsögum vísindasagan; veðmál Heinlein og Hubbard. Samkvæmt henni segir að Heinlein og Hubbard hafi verið saman á barnum á furðusagnahátíð og gert með sér veðmál um hvort þeir gætu búið til trúarbrögð. Úr þessu veðmáli varð til Stranger in a Strange Land annars vegar en svo vísindakyrkja hins vegar. Sagan segir jafnframt að Heinlein hafi gugnað þegar á hólmin var komið. Því að eftir útgáfu bókarinnar þá var Veraldarkirkjan (e. Church of All Worlds) stofnuð. Hún er nýaldarkirkja sem er byggð á hreyfingu Valentine Michael Smith í bókinni úr bókinni en Heinlein lagði aldrei blessun sína á þessa nýju hreyfingu. Við höfum aftur á móti öll heyrt af Vísindakirkjunni sem er enn til í dag. Sagan af þessu veðmáli hefur aldrei verið staðfest en góð er hún. 

Stanger in a Strange Land bjó líka til nýtt orð í ensku „grok“  en það var mjög vinsælt eftir útgáfubókarinnar, þó það sé notað minna í dag. Orðið þýðir að skilja eitthvað og er í felstum enskum orðabókum nú til dags. Ég hef meira að segja heyrt það notað nokkrum sinnum. Bókin bjó líka til hugtakið sanngjarnt vitni (e. fair witness) sem er hlutlaus aðili sem á að fylgjast með málsatvikum með sjón og heyrn án þess að gefa sér nokkuð fyrirfram. Þetta hugtak hefur verið notað í margskonar fræðigreinum og jafnvel trúm en er þó ekki jafnþekkt og margt annað úr bókinni. 

Stranger in a Strange Land er líka fyrsta sinn sem talað er um vatnsrúm og má rekja uppruna þess til bókarinnar en þau komu árið 1968. Einkaleyfa stofa Bandaríkjana neitaði meira að segja að veita einkaleyfi vegna þessa að uppfinningunni hafði þegar verið lýst i Stranger in a Strange Land. Ég hef ekki fundið mikið um áhrif bókarinnar á önnu skáldverk en þau eru vissulega til staðar. Ég hef til að mynda lesið The Man Who Fell to Earth (1963) og er augljósar samlíkingar millia bókanna. Þó er The Man Who Fell to Earth mun síðri og að mínu mati skrifuð af einhverjum sem þekkir illa til vísindaskáldskapar. 

Það er líka margt neikvætt við Stranger in a Strange Land. Byrjum á því litla á og færum okkur svo áleiðis í átt að fordómafyllri viðhorfum. Heinlein sér sjálfan sig í Valentine Michael Smith og gagnrýnir samfélg síns samtíma með honum. Þetta er nokkuð ótrúverðugt því að Smith á að vera fullkomin og því skrítið að tengja hann við alvöru persónu. Annað sem fór í taugarnar á mér er að Heinlein tengir  yfirnáttúrlega hæfileika Smith við hugarástand sem er lítið annað en nýaldarkukl. Annar staðgengill höfundar er Jubal Hershaw sem er  meðal annars rithöfundur, læknir, lögfræðingur og heimspekingur. Ég velti fyrir mér hvort að Jubal eigi að vera einhvers konar Bonus Pater í huga höfundar. Því hann ælir út heilu blaðsíðunum af hugmyndafræði og veit allt best, þannig að hann virkar hrokafullur og í ofanálag er hann ein versta karlremba sem ég hef séð á blaði. 

Þá er kannski best að nefna karlrembu tendensana sem eru í bókinni. Auðvitað er hún barn síns tíma og Heinlein var að reyna að vera framúrstefnulegur með hugmyndum sínum, honum tókst það meira að segja nokkuð vel hvað sumt varðar en hann verður seint kallaður feministi. Konurnar í bókinni mjög hæfar og sumar eru eftirminnilegar persónur en valdastaðan á heimili Jubal Harshaw, milli hans og kvenkyns starfsmanna, er bara skrítin. Á einum tímapunkti segir ein þessara kvenna að sum fórnarlömb kynferðisofbeldis geti sjálfum sér um kennt. Nokkuð sem ég trúði varla að ég hefði lesið. Aftur má benda á bókin sé barn síns tíma en ég man ekki eftir að hafa lesið neitt álíka öðrum verkum frá þessu tímabili. 

Bókin er til í tveimur útgáfum. Upprunalega útgáfan sem er um 160.000 orð og önnur útgáfa sem Virginía Heinlein fann í dánarbúi eiginmanns síns og kom út árið 1991. Sú útgáfa er um 220.000 en höfundur hafði verið gert að taka út grófustu atriðin í bókinni. Ég hef einungis lesið upprunalega útgáfuna en hef heyrt að sú nýrri sé betri og þrátt fyrir lýsinguna þá sé hún litlu svæsnari. 

Stranger in a Strange Land er áhugaverð bók en jafnframt meingölluð. Ég veit ekki hvort ég mæli með henni. Fannst hún bara ekki nógu skemmtileg. Í þessu tilviki tel ég þó að hver fyrir sig verða að meta hana. Gott er að lesa blaðsíður eða tvær í bókabúð eða bókasafni. Fyrir þá sem hlusta er got að prófa nokkrar mínútur. Ef þessar fyrstu senur bókarinnar heilla er um að gera að halda áfram. Fyrir aðra er allt í lagi að hætta.